Kom je ook PotterKijken in het Mauritshuis? De restauratie van het wereldberoemde schilderij De stier van Paulus Potter startte in maart 2024, na een uitgebreid vooronderzoek in 2023. Onze restauratoren hebben een jaar lang gewerkt aan dit grootste schilderij van het Mauritshuis. Nu is deze megaklus afgerond!
Wat komt er eigenlijk allemaal kijken bij de restauratie van een schilderij? Voor welke keuzes komen onze restauratoren te staan? En waarom gaat het allemaal zo langzaam en voorzichtig? Tijdens PotterKijkers kom je alles te weten over het restauratieproces én delen we de leukste feitjes over één van de beroemdste schilderijen van Nederland. Het hele proces was in de restauratiezaal live en online te volgen. Zo werd het hele proces toegankelijk, leuk en interessant voor jong en oud.
Het schilderij hangt voorlopig nog in de restauratiezaal. Daarna zal het worden terug gehangen op zijn oorspronkelijke plek.
Let op: de ochtend van donderdag 15 januari is de restauratiezaal gesloten.
Publiekslieveling
Vóór ons Meisje met de parel de spotlight opeiste, had De stier zo'n beetje de hoofdrol in het Mauritshuis. Wat 'm zo speciaal maakt? Paulus Potter schilderde op een gigantisch doek (235,5 x 339 cm) iets oer-Hollands en gewoons als een stier.
Tijdens de makeover van De stier gebruikten we de nieuwste snufjes. En jij als bezoeker kon de restauratie op zaal meemaken. Technologie en innovatie waren de hoofdingrediënten van dit complexe, maar razend interessante proces.
Ingewikkeld? Welnee, we vertellen het verhaal van de restauratie én de geschiedenis van het meesterwerk op geheel toegankelijke wijze. Leuk dus voor de hele familie!
Elke vrijdag: Q&A
Elke vrijdagmiddag om 14:00 uur komen onze restauratoren naar de Gouden Zaal in het museum voor een exclusieve Q&A. Hier mag je ze de hemd van het lijf vragen: Zijn ze wel eens zenuwachtig? Wat is het allerleukste om te doen tijdens het restaureren? En hoe gaat dat eigenlijk in zijn werk?
Abbie en Jolijn vertellen je met plezier alles over dit loeigrote project.
De restauratie is afgerond
We hebben spekta-koe-lair nieuws: de restauratie van De stier is afgerond, en hoe! In december 2025 ging de laatste laag vernis erop, en daarmee kwam er een einde aan meer dan een jaar werk, waar ook nog eens heel veel onderzoek aan vooraf ging. Het resultaat liegt er niet om: het werk heeft meer diepte en contrast gekregen. De stier staat heerlijk te stralen in het weiland.
Abbie en Jolijn: 'We hebben anderhalf jaar lang over de schouder van Potter gekeken. Hij was heel spontaan en ook best wispelturig. Tíjdens het schilderen veranderde hij steeds van alles. Ons doel is steeds geweest om zo dicht mogelijk bij de intentie van Potter te komen, zoals hij De stier in 1647 schilderde. We kunnen nu zeggen dat dat is gelukt!'
Voorlopig is De stier nog te zien in de restauratiezaal. Daarna wordt hij weer terug gehangen op zijn oorspronkelijke plek in het Mauritshuis.
Updates: wat ging eraan vooraf?
Abbie en Jolijn hebben hard gewerkt om De stier terug te brengen naar hoe Potter het bedoeld had, maar daar is een hoop werk aan vooraf gegaan:
- Elke restauratie begint met uitvoerig onderzoek. Zo weten de restauratoren beter wat ze kunnen verwachten van de conditie van het schilderij én er kan een plan van aanpak gemaakt worden.
- Het schilderij zelf wordt uitvoerig bestudeerd. Denk daarbij ook aan onderzoek met röntgenstraling (X-rays) en infrarood, waarmee je dwars door de verflagen heen kunt kijken. Daarnaast worden andere werken van Potter bekeken.
- In maart 2024 werd het schilderij verplaatst naar 'de stal', zoals wij dat noemen, het restauratieatelier op zaal. Vanaf toen kon de restauratie écht beginnen en kon het publiek meegenieten van het proces.
- Een schilderij is in lagen opgebouwd. De bovenste laag op De stier is vernis, aangebracht tijdens de laatste restauratie. Het beschermt de verf en zorgt voor de mooie glans en de prachtige verzadigde kleuren. In de loop der tijd wordt het vernis geel. Stukje bij beetje haalden Jolijn en Abbie het vergeelde vernis weg. Het verschil was al direct groot!
- Tijdens de vernisafname kom je de retoucheerverf van de vorige restauratoren tegen. Die oude restauratieverf werd grotendeels weggehaald, zodat de restauratoren De stier vanaf de basis konden opbouwen. In deze fase kwamen alle beschadigingen bloot te liggen.
- Het schilderij werd voorzien van een nieuwe laag vernis die minder snel gaat verkleuren. De restauratoren waren vanaf augustus bezig met het retoucheren (het invullen van de beschadigingen). Door op het vernis te werken is het restauratiewerk altijd weer omkeerbaar.
- In de laatste fase stonden restauratoren Abbie Vandivere en Jolijn Schilder voor een aantal uitdagingen. Hoe konden ze het schilderij terugbrengen tot de intentie van Potter, zonder zelf dingen aan te nemen? Ook deden ze verschillende ontdekkingen, zoals dat op sommige plekken de oorspronkelijke verf helemaal weg was. En wat deden ze met schilderingen die door vroegere restauratoren zijn gemaakt? Hieronder noemen we er een aantal.
Restauratie dilemma's
Borsthaar of waxen?
Als je een schilderij restaureert, doe je steeds nieuwe ontdekkingen. Zo kwamen we erachter dat het borsthaar van 'boer Teun' tijdens een restauratie in de jaren '70 voller was terug geschilderd dan Potter had gedaan. Helemaal volgens de laatste mode! Boer Teun heeft nu een lichte 'wax' gehad: de haren zijn een stuk subtieler terug geschilderd.
Wel of geen Franse tak?
Een ander restauratie-dilemma is dat van de 'Franse tak'. Het doek is bovenin flink beschadigd. Toen het schilderij door de Fransen werd geroofd in 1795, kwam het in het Louvre te hangen. Daar zagen ze de beschadiging ook en losten het op door er een extra takje overheen te schilderen. De tak was dus nooit de bedoeling van Potter, maar is wél deel van de geschiedenis van het schilderij. Zou jij hem laten zitten, of overschilderen zodat hij niet meer te zien is?
Onweer of zomers?
Tijdens de restauratie kwamen we erachter dat de lucht heel vaak overgeschilderd is. Eerst leek het net alsof het zou gaan onweren, maar na de restauratie ziet het er heel anders uit: we zien een vroege zomerdag, rond mei of juni. We ontdekten dat Potter het weer veel realistischer en subtieler heeft geschilderd dan we dachten. De restauratoren gaan een aantal stukken in de lucht ‘invullen’ zoals ze denken dat Potter het heeft bedoeld.
Podcast De Mysteries van het Mauritshuis: de Stier
De beroemde stier stapt uit zijn schilderij! In de podcast De Mysteries van het Mauritshuis: De stier neemt hij zijn vrienden Kikker en Maurits Muis mee op een tijdreis en vertelt over alle avonturen die hij door de eeuwen heen heeft beleefd. Ze gaan van het atelier van Paulus Potter naar het Louvre, een veilinghuis en zelfs naar een paleis! Een spannend en vrolijk verhaal voor op de achterbank, in de trein of het vliegtuig, of op een luie vakantiedag thuis.
Luister naar de zesdelige podcastserie, speciaal voor kinderen van 8 t/m 11 jaar. Te beluisteren in alle bekende apps.
De podcast is powered by Lely.
Meer weten? Check ons Kunstverhaal!
Wil je echt alles weten over het wereldberoemde schilderij van Paulus Potter? Waarom moest het eigenlijk gerestaureerd worden? En waar is het schilderij eigenlijk gemaakt? Klik, kijk en luister dan door ons Kunstverhaal.
Paulus Potter, beroemde beestenschilder
Paulus Potter maakte nog véél meer werken dan De stier. Hij is zelfs een van de bekendste dierenschilders uit de 17de eeuw. Zijn werk leverde hem de bijnaam ‘de beestenschilder’ op. Maar hoe liet hij zo'n groot oeuvre achter, terwijl hij al op 28-jarige leeftijd overleed? En wat heeft Johan Maurits (die van het Mauritshuis!) met hem te maken?
Partners
Powered by Lely.
Mede mogelijk gemaakt door een legaat van Mevrouw A.D. Bonebakker-van Enter, een anonieme particulier, de Debman Foundation en Stichting Retourschip.
